فیزیوتراپی یکی از شاخههای مهم پزشکی است که به بهبود عملکرد حرکتی و کاهش درد کمک میکند. اما وقتی صحبت از «فیزیوتراپی کودکان» یا همان «فیزیوتراپی اطفال» میشود، ورق برمیگردد. بدن کودک با بدن یک بزرگسال تفاوتهای بنیادین دارد و بنابراین، رویکردهای درمانی نیز باید کاملاً متفاوت باشد. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق تفاوتهای فیزیوتراپی کودکان و بزرگسالان میپردازیم تا والدین و مراقبان با دیدگاه بازتری به این موضوع نگاه کنند.
۱. تفاوت در ساختار بدنی و فیزیولوژی (استخوانها و عضلات)
مهمترین تفاوت، ساختار در حال رشد بدن کودک است.
- در کودکان: استخوانهای کودکان حاوی صفحات رشد (Growth Plates) هستند که نرم و حساساند. فشار نامناسب یا تمرینات اشتباه میتواند به این صفحات آسیب زده و روند رشد را مختل کند. همچنین بافت عضلات کودکان انعطافپذیرتر است اما قدرت استقامتی کمتری نسبت به بزرگسالان دارد.
- در بزرگسالان: اسکلت استخوانی کاملاً رشد کرده و سخت شده است. تمرکز درمان بر روی بازگرداندن بافتهای فرسوده یا آسیبدیده (مانند دیسک کمر یا آرتروز) است، نه رشد دادن آنها.
نتیجه: فیزیوتراپی کودک باید با ظرافت بیشتری انجام شود تا به صفحات رشد آسیب نرسد.
۲. تفاوت در اهداف درمانی
اهداف فیزیوتراپی در کودکان و بزرگسالان دو مسیر متفاوت هستند:
اهداف در کودکان:
- دستیابی به نقاط عطف رشد (Milestones): کمک به کودک برای نشستن، خزیدن، ایستادن و راه رفتن در زمان مناسب.
- پیشگیری از انحراف اسکلتی: جلوگیری از بدتر شدن اسکولیوز، کف پا صاف یا مشکلات لگنی.
- بهبود تعادل و هماهنگی: مخصوصاً در کودکانی که دچار مشکلات عصبی (مثل فلج مغزی) هستند.
اهداف در بزرگسالان:
- بازگشت به زندگی قبلی: توانایی انجام کارهای روزمره، شغل و ورزش.
- کاهش درد: مدیریت دردهای مزمن ناشی از پیری یا آسیبهای شغلی.
- بازتوانی بعد از جراحی: بازیابی دامنه حرکتی مفصل پس از عمل.
۳. تفاوت در روشهای درمانی و رویکرد آموزشی
شاید بزرگترین چالش فیزیوتراپی کودکان، نحوه برخورد با آنهاست.
رویکرد بازیمحور (Play-based Therapy):
کودکان نمیتوانند مثل بزرگسالان تمرینات خشک و تکراری را انجام دهند. فیزیوتراپیست اطفال باید تمرینات را در قالب بازی، سرگرمی و فعالیتهای گروهی پنهان کند. برای مثال، به جای اینکه از کودک بخواهد «عضلات ران خود را منقبض کند»، از او میخواهد که «مثل قورباغه بپرد».
رویکرد تمرینی و انضباطی در بزرگسالان:
بزرگسالان معمولاً انگیزهای برای رهایی از درد دارند و میتوانند تمرینات را با دقت و طبق دستورالعمل انجام دهند. فیزیوتراپیست در اینجا بیشتر نقش مربی و ناظر را دارد.
۴. تفاوت در نوع بیماریها و آسیبها
بیماریهایی که در کودکان نیاز به فیزیوتراپی دارند، با بزرگسالان متفاوت است:
شایعترین موارد در کودکان:
- فلج مغزی (CP)
- تاخیر در رشد حرکتی
- دیستروفی عضلانی
- انحنای ستون فقرات (اسکولیوز نوجوانان)
- کف پا صاف
- فلج بریج (پارکسونیسم مادرزادی)
شایعترین موارد در بزرگسالان:
- دیسک کمر و کمردرد
- آرتروز زانو و لگن
- پارگی رباط صلیبی (ACL) و آسیبهای ورزشی
- سکته مغزی (Stroke)
- شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان
۵. تفاوت در مشارکت والدین
در فیزیوتراپی بزرگسالان، خود بیمار مسئولیت انجام تمرینات در خانه را بر عهده دارد. اما در فیزیوتراپی کودکان، والدین نقش کلیدی دارند.
- فیزیوتراپیست باید والدین را آموزش دهد تا تمرینات را در خانه برای کودک انجام دهند.
- والدین باید یاد بگیرند چگونه محیط خانه را برای حرکت کودک ایمن و مناسب کنند.
- موفقیت درمان در کودکان مستقیماً به میزان همکاری و آموزشپذیری والدین بستگی دارد.
۶. تجهیزات و ابزار متفاوت
اگرچه برخی دستگاهها (مثل اولتراسوند یا لیزر) مشترک هستند، اما ابزارهای فیزیوتراپی کودکان متفاوتاند:
- برای کودکان: استفاده از توپهای درمانی در سایزهای کوچک، تشکهای نرم و رنگارنگ، وسایل بازیدرمانی، تاب و نردبان برای تمرین تعادل، و بریسها و کفشهای ارتوپدی مخصوص کودکان.
- برای بزرگسالان: استفاده از وزنههای سنگین، دستگاههای بدنسازی درمانی، بریسهای سفت و تجهیزات مکانیکی برای تحمل وزن.
نتیجهگیری
فیزیوتراپی کودکان و بزرگسالان اگرچه در یک خانواده علمی قرار دارند، اما دو رشته کاملاً متفاوت با مهارتهای خاص خود هستند. فیزیوتراپی کودک علاوه بر دانش پزشکی، نیاز به صبر، خلاقیت، روانشناسی کودک و توانایی تبدیل تمرینات سخت به بازیهای شاد دارد.
اگر فرزند شما دچار تاخیر حرکتی است یا مشکلی در راه رفتن دارد، حتماً به یک متخصص فیزیوتراپی اطفال (نه فیزیوتراپیست بزرگسالان) مراجعه کنید تا با روشهای متناسب با سن و جثه کودک، روند درمانی آغاز شود.